top banner 03

book sample2

diathesima2

 

Τα μέλη του οργάνου έχουν αριθμηθεί στις εικόνες της εμπρός, πίσω και πλαϊνής όψης του, χρησιμοποιώντας φωτογραφίες από τη σύγχρονη λύρα της Κρήτης, όπως αυτή διαμορφώθηκε στις αρχές του εικοστού αιώνα (1925-1935). Το όργανο της φωτογραφίας έχει κατασκευαστεί από τον Ιωάννη Ζυμβραγουδάκη (Ζυμπραγός), στα Λούτρα Ρεθύμνης, το 1947-1948.


1. Η κεφαλή
Είναι η άνω απόληξη του οργάνου. Αρχικά, και έως τον 19ο αιώνα, είναι κατά κανόνα επίπεδη με ξύλινα κλειδιά, κάθετα στο επίπεδο της κεφαλής. Στις αρχές του εικοστού αιώνα, στην κεφαλή προστίθεται ένα κλειδοθέσιο με επί πλέον ξύλινα κλειδιά, παράλληλα στο επίπεδο του κάτω μέρους της, που στηρίζουν συμπαθητικές χορδές ή χορδές ισοκράτες. Η απόληξη αυτή του κλειδοθεσίου διαμορφώνεται σε σχήμα κοχλία (καράμπολας ή καράολας), παρόμοιο με αυτό του βιολιού. Στη συνέχεια, με την προσθήκη της γλώσσας, καταργούνται τα κλειδιά από το κάτω επίπεδο τμήμα της κεφαλής και καταλήγει στη σημερινή μορφή με μηχανικά κλειδιά μαντολίνου και συνήθη απόληξη κοχλία τύπου βιολιού.

2. Τα κλειδιά, ή στριφτάλια
Εδώ στερεώνεται ή άνω απόληξη των χορδών και με αυτά ρυθμίζεται η τονικότητά τους, μέσω της τάσης. Αρχικά ξύλινα και στη συνέχεια μεταλλικά μηχανικά.

3. Ο πάνω καβαλάρης
Είναι το μέλος που ορίζει το άνω άκρο του δονούμενου τμήματος της χορδής, στη σύγχρονη λύρα της Κρήτης. Στη λύρα της Κρήτης έχει προστεθεί τουλάχιστον από τον 19ο αιώνα ο «κλέφτης», ένας στύλος ανάμεσα στα δύο κάτω κλειδιά, ο οποίος ορίζει το μήκος της μεσαίας χορδής ίσο με αυτό των υπολοίπων. Αργότερα διαμορφώνεται σε ένα κομμάτι ξύλο ή κόκαλο ή πλαστικό όπου ακουμπούν και οι τρεις χορδές.

4. Ο λαιμός, ή μπράτσο, ή λαβή, ή χέρι
Το τμήμα μεταξύ ηχείου και κεφαλής, όπου το όργανο κρατιέται από το χέρι το οποίο ορίζει το μήκος της δονούμενης χορδής. Αρχικά δεν ξεχωρίζει από το αχλαδόσχημο ηχείο, απλά στενεύει σταδιακά προς την κεφαλή. Στη σύγχρονη λύρα της Κρήτης είναι επίμηκες και στενό, ξεχωρίζοντας σαφώς από το ηχείο.

5. Η γλώσσα, ή ταστιέρα ή γραβάτα
Στα παλαιά όργανα δεν υπάρχει. Αρχίζει να χρησιμοποιείται τον 20ο αιώνα και συστηματικά καθιερώνεται στη σύγχρονη λύρα της Κρήτης και παίρνει μορφή αντίστοιχη με αυτή του βιολιού. Η γλώσσα δεν χωρίζεται σε διαστήματα (τάστα, για το λόγο αυτό αποφεύγεται εδώ το όνομα ταστιέρα), Το μήκος της παλλόμενης χορδής ορίζεται με το άγγιγμα από το πλάι με το νύχι, και όχι με την κλασική μέθοδο της πίεσης με την ψίχα των δακτύλων. Για το λόγο αυτό η χορδή απέχει από τη γλώσσα 5-7 χιλιοστά.

6. Το σκάφος, ή η σκάφη, ή το κουφάρι
Το πίσω τμήμα, το αντηχείο του οργάνου, ενιαίο πάντα με το λαιμό. Παρακάτω χρησιμοποιείται συχνά η λέξη σκάφος για το σύνολο κεφαλής – λαιμού - αντηχείου.

7. Το καπάκι
Το εμπρός τμήμα, το οποίο κλείνει το αντηχείο και δημιουργεί το ηχείο του οργάνου.

8. Ο στύλος, ή ο γάιδαρος, ή η ψυχή
Ένας κυλινδρικός ξύλινος στύλος που η κάτω απόληξή του στηρίζεται στο εσωτερικό της σκάφης, και η άνω στο πέλμα της γέφυρας, από την πλευρά της ψιλής χορδής.

9. Τα μάτια, ή οι τρύπες, ή τα ρουθούνια
Οι οπές στο καπάκι του αντηχείου, που έχουν κατά κανόνα ημικυκλικό σχήμα. Το όνομα ρουθούνια συναντάται κυρίως στη φιαλόσχημη λύρα του Πόντου, όπου και το σχήμα C των οπών θυμίζει αυτό από τα ρουθούνια των αλόγων.

10. Ο (κάτω) καβαλάρης, ή η γέφυρα
Το ξύλο πάνω στο οποίο στηρίζονται οι χορδές, αυτό στηρίζεται στο καπάκι του αντηχείου, και ορίζει το κάτω άκρο του τμήματος της δονούμενης χορδής. Το ένα πέλμα του, από την πλευρά της χοντρής χορδής, στηρίζεται στο καπάκι, ανάμεσα στα μάτια, ενώ το άλλο στην άνω απόληξη του στύλου.

11. Οι χορδές
Τρεις χορδές, παλαιότερα εντέρινες, σήμερα κατά κανόνα μεταλλικές. Η τονικότητά τους σήμερα για τη σύγχρονη λύρα της Κρήτης είναι Λα4 (440 Hz) η ψιλή, Ρε4 (293,66 Hz) η μεσαία, και Σολ3 (196 Hz) η χοντρή ή βουλγάρα. Παλαιότερα χρησιμοποιούνται και συμπαθητικές χορδές ή ισοκράτες, συνήθως από δύο έως τέσσερις. Το μήκος των ενεργών χορδών στη σύγχρονη λύρα της Κρήτης είναι 28-29 εκατοστά.

12. Ο χορδοδέτης, ή χορδοκράτης ή το χτένι
Το τμήμα όπου στηρίζονται οι κάτω απολήξεις των χορδών. Παλαιότερα δεν υπάρχει συνήθως, και οι χορδές στηρίζονται στην απόληξη του σκάφους με μία χορδή εντέρινη ή μεταλλική (συνήθως σύρμα). Καθιερώνεται τον 20ο αιώνα, και συνήθως δένεται σταθερά στην απόληξη του σκάφους με σύρμα.

13. Η ουρά, ή το στήριγμα
Η απόληξη του σκάφους, όπου στερεώνεται ο χορδοδέτης. Χρησιμοποιείται επίσης από ορισμένους λυράρηδες για να στηρίζεται η λύρα στο γόνατο, όταν εκτελείται το όργανο. Η θέση αυτή βοηθά στον ιδιότυπο τρόπο εκτέλεσης του οργάνου όπου για την αλλαγή χορδής δεν μετακινείται μόνο η γωνία του δοξαριού αλλά περιστρέφεται και το ίδιο το όργανο. Σήμερα συνηθίζεται το όργανο να στηρίζεται στο μηρό λίγο πάνω από το γόνατο με την κάτω κυρτή επιφάνεια (μάγουλο) του σκάφους.

14. Το νεύρο ή καμάρι
Πρόκειται για μία επιμήκη ράβδο κατά μήκος του κεντρικού εσωτερικού τμήματος του καπακιού. Συναντάται τόσο στα επίπεδα όσο και στα κυρτά σκαφτά καπάκια. Είναι τόσο δομικό στοιχείο ενίσχυσης του καπακιού στο τμήμα όπου εξασκούνται οι μεγαλύτερες πιέσεις από τις χορδές, μέσω της γέφυρας, όσο και στοιχείο βελτίωσης του εκπεμπόμενου φάσματος ήχου, κυρίως στις χαμηλές συχνότητες.