Το δοξάρι

Το δοξάρι που χρησιμοποιείται στη σύγχρονη λύρα της Κρήτης είναι κατά κανόνα δοξάρι βιολιού. Ελάχιστοι λυροποιοί ασχολούνται με την κατασκευή δοξαριών για λύρα, και στις περισσότερες περιπτώσεις αυτά είναι δοξάρια με γερακοκούδουνα. Αν αποφασίσετε να κατασκευάσετε δοξάρι, μια εργασία όχι ιδιαίτερα δύσκολη, προτείνουμε ως πρότυπο το δοξάρι της λύρας του Κυπραίου. Ο σχεδιασμός της θέσης του κλειδιού τεντώματος των τριχών σε παράλληλη διάταξη με τη λαβή και όχι κάθετα σε αυτήν, που είναι η συνήθης διάταξη, είναι λειτουργικά και αισθητικά πολύ καλή λύση.

Το δοξάρι του Κυπραίου.

Για την κατασκευή ενός δοξαριού με ενεργό μήκος 60 εκατοστά απαιτείται ένα κομμάτι ξύλο 73 επί 4 επί 1,3 εκατοστά, σε ακτινική τομή με τις ίνες διευθετημένες κατά μήκος του ξύλου και τους δακτυλίους ανάπτυξης κάθετους στην κύρια επιφάνειά του. Είναι καλό να υπάρχει μια φυσική κυρτότητα του ξύλου προς την εξωτερική πλευρά του κορμού. Κατάλληλα ξύλα είναι αυτά με υψηλή πυκνότητα και ελαστικότητα, όπως η μουριά και η ακακία. Ως πρότυπο για τη σωστή κυρτότητα μπορεί να χρησιμοποιηθεί ένα δοξάρι βιολιού.

Ξεκινάμε με τη σχεδίαση του δοξαριού στην πλάκα του ξύλου. Προχωράμε στο ξάκρισμα στην κορδέλα και τη μορφοποίηση του προφίλ με ταινιοτριβείο και ράσπες-λίμες. Στη συνέχεια ανοίγονται οι οπές για το κλειδί και το μηχανισμό τεντώματος. Μετά σχεδιάζεται η άνω όψη, αφού ορίσουμε τον άξονα συμμετρίας της ράβδου.

Η σχεδίαση του δοξαριού.

Η λαβή του δοξαριού με τις οπές εφαρμογής του κλειδιού και του ιμάντα τεντώματος των τριχών.

Στη συνέχεια μορφοποιούμε το προφίλ της κεφαλής, σε σχήμα αντίστοιχο με του βιολιού, και τη λαβή. Η βάση της λαβής πρέπει να διαμορφωθεί ως οδηγός για την επίπεδη άκρη της δέσμης των τριχών. Αυτό μπορεί να γίνει με ένα αντίστοιχο λούκι στη βάση της ή κόλλημα δύο λεπτών πλακών από κέρατο δεξιά και αριστερά της βάσης. Για τη διαμόρφωση της οπής εφαρμογής των κλειδιών απαιτείται η χρήση του ειδικού κωνικού τρυπανιού. Για το κλειδί απαιτείται επίσης η χρήση αντίστοιχης ξύστρας.

Κατόπιν διαμορφώνουμε το πάχος της ράβδου του δοξαριού, ξεκινώντας από 12 χλστ. κοντά στη λαβή, και καταλήγοντας με βαθμιαία λέπτυνση στα 7 χλστ. στο όριο της κεφαλής. Η ρύθμιση του πάχους πραγματοποιείται πολύ προοδευτικά, δοκιμάζοντας συνέχεια το αποτέλεσμά της στην αλλαγή της καμπυλότητας του δοξαριού με πίεση στην κεφαλή του. Αφού ολοκληρωθεί η ρύθμιση του πάχους της ράβδου, προετοιμάζουμε τη δέσμη από τις τρίχες.

Η κεφαλή του δοξαριού με τοποθετημένες τις τρίχες.

Το επόμενο βήμα είναι η διαμόρφωση της υποδοχής της δέσμης των τριχών στην κεφαλή. Ανοίγεται μια τραπεζοειδής οπή που το πλάτος της μειώνεται σταδιακά με το βάθος, με στόχο να φτάσουμε σε ένα πλάτος πυθμένα τέτοιο που μόλις να χωράει το κολλημένο άκρο της δέσμης των τριχών. Αφού ανοιχτεί η οπή υποδοχής των τριχών, καλύπτουμε τη βάση της κεφαλής με μία λεπτή πλάκα κόκαλου ή μάργαρου και ανοίγουμε και σε αυτήν μία αντίστοιχη οπή. Ετοιμάζουμε κατόπιν την ξύλινη σφήνα που θα συγκρατεί τις τρίχες. Ένα κομμάτι ξύλο από αυτό που κατασκευάζεται το δοξάρι, ή από σφενδάμι, αχλαδιά κλπ. είναι κατάλληλα.

Τώρα εμβαπτίζουμε την άκρη της δέσμης των τριχών σε νερό, και την αφήνουμε μερικά λεπτά να μουσκέψει. Κατόπιν την τοποθετούμε στην οπή της κεφαλής και εφαρμόζουμε τη σφήνα. Αφού τοποθετηθεί η σφήνα μορφοποιείται η επιφάνειά της ώστε να ταυτίζεται με την επιφάνεια της βάσης της κεφαλής.

Τώρα, με το δοξάρι στερεωμένο στη μέγγενη, τραβάμε τις τρίχες προς το μέρος της λαβής του δοξαριού και ασκούμε πίεση με το δάκτυλό μας λίγα λεπτά στο σημείο που εξέρχονται οι τρίχες από την κεφαλή, με σκοπό να στρώσουν οι τρίχες σε ορθή γωνία. Κατόπιν σταθεροποιούμε τις τρίχες σε αυτή τη θέση με ένα επίδεσμο, π.χ. μια λωρίδα σαμπρέλας. Με ένα λεπτό χτένι χτενίζουμε πολύ καλά τις τρίχες τραβώντας τις συνεχώς προς το μέρος της λαβής. Παράλληλα, με ένα λεπτό πινέλο νοτίζουμε κάθε τόσο τις τρίχες. Συνεχίζουμε το χτένισμα και το νότισμα, έως ότου όλη η δέσμη νοτίσει καλά και πάρει τη μορφή μιας ρίγας. Μετά πιάνουμε με μια τσιμπίδα την άκρη της δέσμης, που πρέπει να έχει ένα περιθώριο μήκους 7-8 εκ. από το σχεδιαζόμενο τελικό ενεργό μήκος, και σημειώνουμε με μια χαρτοταινία το σημείο που πρέπει να κολληθούν.

Ο τρόπος εφαρμογής του κορδονιού για το τέντωμα των τριχών.

Έχουμε προηγούμενα ετοιμάσει ένα κομμάτι περγαμηνή ή άλλο λεπτό δέρμα σε διαστάσεις τέτοιες που να μπορεί να δεχτεί την άκρη της δέσμης στη βάση της λαβής. Απλώνουμε στο εσωτερικό του δέρματος ψαρόκολλα, τοποθετούμε κατόπιν επάνω της την άκρη της δέσμης των τριχών, περνάμε στις τρίχες μία επάλειψη κόλλας, και συμπιέζουμε τα άνω χείλη του δέρματος ώστε να κολλήσουν επίπεδα. Όταν στεγνώσει η κόλλα κόβουμε τις τρίχες που περισσεύουν, ανοίγουμε δύο οπές στο δέρμα και περνάμε το κορδόνι για το τέντωμα της δέσμης. Τοποθετούμε το κλειδί στη λαβή και τεντώνουμε τις τρίχες, νοτίζοντάς τις ξανά με το πινέλο αν έχουν στεγνώσει. Κρατάμε τις τρίχες τεντωμένες μέχρι να στεγνώσουν εντελώς. Όταν οι τρίχες στεγνώσουν πολύ καλά εφαρμόζουμε το ρετσίνι και το δοξάρι είναι έτοιμο για χρήση.

Για την προστασία του ξύλου του δοξαριού, μπορεί να χρησιμοποιηθεί λινέλαιο, γομαλάκα και κερί.

Το δοξάρι ολοκληρωμένο.